İngilis dilini öyrənək

İngilis dili dünyada geniş yayılmış beynəlxalq dillərdən biridir və müasir dünyamızda ingilis dilini bilmək bir həyati zərurətə çevrilib. Bu gun məlumatlı oımaq, özünü realizə edə bilmək, həmçinin, karyera qurmaq üçün ingilis dilini bilmək vacib bir amil kimi ortaya cixir.

Əslində bu, XIX əsrdə Britaniya imperiyasının müstəmləkəçi siyasətinin, XX-XXI əsrlərdə isə ABŞ-ın apardığı siyasətin — dünyaya təsirinin nəticəsidir. Amma biz istəsək də, istəməsək də, bəyənsək də, bəyənməsək də, bu, beledir — günümüzün realliğı ingiis dilini oyrənməyi tələb edir.

Hər bir halda, daha bir xarici dil bilməyin insana ziyanı yox, xeyri vardır. Odur ki mən də saytda ingilis dili oyrənmək üçün əlverişli hesab etdiyim üsulu təqdim etmək qərarına gəldim.

Doğrudur, hazırda ingilis dilini öyrənmək üçün saysız-hesabsız metodikalar mövcuddur. Mən isə ingilis dili öyrətmək həvəsi yarandıqda alınmış metodu təqdim edəcəyəm.

Daha asan öyrənmə üsulu hesab etdiyim, ürəyimə yatan bu üsul, yazıb-oxumağı bacaranlar üçün daha əlverişli olsa da, hər bir valideyn şifahi oxumaqla, məktəbəqədər yaşlı uşağına da öyrədə biləcəyi bir metoddur.

***

Dərsə başlamazdan əvvəl ingilis əlifbası ilə ötəri də olsa tanış olaq. İngilis əlifbasında 26 hərf var. Onların çoxu Azərbaycan əlifbasındakı hərflərdir. Yalnız bir neçə hərf Azərbaycan əlifbasında olmayan hərflərdir ki, onlarla yeri gəldikcə tanış olacağıq.

Əlifbanı əzbərləmək üçün bu videoçarxa baxaq. Belə bir videoçarx ərsəyə gətirdikləri və bizim də ondan bəhrələndiyimiz üçün onun yaradıcılarına minnətdar olmağı unutmayaq.

***

1-ci dərs.

İlk əvvəl şəxs əvəzliklərini öyrənəcəyik, sonra onların vasitəsilə tərtib edilmiş şablondan istifadə edərək, isimləri və felləri öyrənməyə başlayacağıq.

Əvvəlcə Azərbaycan dilindəki şəxs əvəzliklərini yadımıza salaq və şablonumuzu da əvvəlcə öz ana dilimizdə quraq.

Bilirik ki, dilimizdə 6 şəxs əvəzliyi mövcuddur: 3 şəxs əvəzliyi tək halda (mən, sən, o) və 3 şəxs əvəzliyi cəm haldadır (biz, siz, onlar).

Mən                                      Biz

Sən                                        Siz

     O                                           Onlar

İndi ingilis dilində analoji şablon tərtib edək və şablondakı sözləri, yəni şəxs əvəzliklərini öyrənək. (Sözlərin oxunuşu üçün standart transkripsiyadan deyil, Azərbaycan əlifbasındaki hərflərdən istifadə etməyə çalışacağam.)

I                                                 We

You                     =                    You

He, she                                     They

I – [ay] – “mən” deməkdir. Bir hərfdən ibarət olan bu söz həmişə, yəni cümlənin ortasında işləndikdə də böyük yazılır.

You – [yu:] – “siz” deməkdir. İngilis dilində “sən” ifadəsi yoxdur, you həm tək, həm də cəm hal üçün işlənir. Şablonda hər iki halda (həm tək, həm cəm halda) yazılması yalnız Azərbaycan dili ilə uyğunluq üçündür. İki you arasındakı “=” isə bunu xatırlatmaq üçündür.

He – [hi] – kişi cinsində, she – [şi] qadın – cinsində “o” deməkdir.

We – [wi] – “biz” deməkdir.

They – [zey] – “onlar” deməkdir.

*Azərbaycan əlifbasında olmayan w hərfi və th hərf birləşməsi haqqında.

W – [dabl yu] – yəni ikiqat yu – hərfi Azərbaycan əlifbasındakı v və u səsləri arasında olan bir səsi ifadə edir. Dodaqları “u” demək üçün boru şəklində uzadıb, “u” yerinə “a” deyilir, bu zaman “v” səsinə oxşar səs alınır. (W transkripsiyada elə w kimi də göstəriləcək.)

Transkripsiyada z kimi göstərilən th hərf birləşməsinin ifadə etdiyi səs Azərbaycan dilinəki z səsinə uyğundur. Lakin dilin ucu ön dişlərin arasına sıxılmaqla yumşaq tələffüz edilir.

***

2-ci dərs

to can  (bacarmaq) feli

to can  (bacarmaq) felini indiki zamanda həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində sxem üzrə təsdiq, inkar və sual formalarında öyrənəcəyik.

Əvvəlcə şablonda işlənəcək sözlərin tərcüməsi və transkipsiyası (oxunuşu) ilə tanış olaq. Bu dərsdə yalnız iki yeni söz işlənəcək:

can — [ kən ] — bacarmaq, edə bilmək

swim — [ swɪm ] – üzmək

Göründüyü kimi, to can feli bütün şəxslərdə — həm tək, həm cəm halda dəyişməz qalır.

I can swim.                    We can swim.

You can swim.      =      You can swim.

He can swim.                They can swim.

She can swim.

=================================

Mən üzə bilirəm.         Biz üzə bilirik.

Sən üzə bilirsən.          Siz üzə bilirsiniz.

O, üzə bilir.                     Onlar üzə bilir(lər).

***

İnkar halda to can feli inkar bildirən not [not] hissəciyi qəbul edir.

I cannot swim.                   We can`t swim.

You can`t swim.      =        You cannot swim.

He cannot swim.                They cannot swim.

She can`t swim.

========================================

Mən üzə bilmirəm.         Biz üzə bilmiirik.

Sən üzə bilmirsən.          Siz üzə bilmiirsiniz.

O, üzə bilmir.                   Onlar üzə bilmir(lər).

not [not] hissəciyi qəbul edən can feli cannot — [ kənnot ] və ya qısaca  can`t — [ka:nt] şəklində işlənə bilər.

***

Sual formasında can feli cümlənin əvvəlinə keçir.

Can I swim?                               Can we swim?

Can you swim?           =             Can you swim?

Can he swim?                            Can they swim?

Can she swim?

=========================================

Mən üzə bilirəm?                      Biz üzə bilirik?

Sən üzə bilirsən?                       Siz üzə bilirsiz?

O üzə bilir?                                 Onlar üzə bilir?

***

3-cü dərs

to be (olmaq) feli

to be (olmaq) felini indiki zamanda şagird olmaq misalı ilə həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində sxem üzrə təsdiq, inkar və sual formalarında öyrənəcəyik.

Əvvəlcə şablonda işlənəcək sözlərin tərcüməsi və transkipsiyası (oxunuşu) ilə tanış olaq.

a pupil — [ə`pyu:pl] — şagird

pupils — [pyu:pl`s] — şagirdlər

am — [əm]

is — [iz]

are — [a:]

I am a pupil.                     We are pupils.

You are a pupil.       =        You are pupils.

He is a pupil.                     They are pupils.
She is a pupil.

===================================

Mən şagirdəm.        Biz şagirdik.

Sən şagirdsən.         Siz şagirdsiniz.

O. şagirddir.             Onlar şagirddir.

Göründüyü kimi, to be feli birinci şəxsin təkində am, üçüncü şəxsin təkində (həm kişi, həm qadın cinsində) is, bütün şəxslərin cəm halında are şəklində olur. İkinci şəxsin tək və cəm halı eyni olduğu üçün tək halda da are olur.

*İkinci şəxsin tək və cəm halı yalnız burada fərqlənir: ikinci şəxsin təkində a pupil, cəmində isə pupils işlənir (Bu fərqi nəzərə çarpdırmaq üçün şablonda iki you (sən və siz) arasındakı = işarəsi rəngli yazılıb, şəkildə isə üstündən xətt çəkilib).

*Cəm hala aid olan olan cümlələr hərfi olaraq bu cür tərcümə olunur:

Biz şagirdlərik.

Siz şagirdlərsiniz.

Onlar şagirdlərdir.

*İngilis dilində isimlər tək halda müəyyənlik və ya qeyri-müəyyənlik artikli ilə işlənir. Qeyri-müəyyənlik bildirən artikl: a, an; müəyyənlik bildirən artikl: the. Əgər a pupil ümumiyyətlə şagird deməkdirsə, the pupil dedikdə məhz hansısa şagirddən söhbət gedir.

*İngilis dilində cəm hal, əsasən, s şəkilçisinin köməyi ilə düzəlir. a pupil — pupils.

*Cəm halda artıkl işlənmır.

*Cəm halı şəkilçisiz yaranan müstəsna sözlər də vardır. Məsələn,: man — [mən] — kişi (həmçinin, ümumiyyətlə, insan) sözü cəm halda men olur.

man — [mən] — kişi

men — [men] — kişilər

***

İnkar halda to be feli (am, is, are) inkar bildirən not [not] hissəciyi qəbul edir.

İ am not a pupil.                 We are not pupils.

You are not a pupil.     =     You arn`t pupils.

He is not a pupil.                 They arn`t pupils.

She isn`t a pupil.

======================================

Mən şagird deyiləm.       Biz şagird deyilik.

Sən şagird deyilsən.       Siz şagird deyilsiniz.

O, şagird deyil.                Onlar şagird deyil(lər).

*Qeyd: to be felinn III şəxs inkar forması olan is not  qısa oıaraq isn`t — [iznt], cəm halın, həmçinin, II şəxsin tək halının inkar forması are not  isə aren`t  — [a:nt] şəklndə də işlənir. I şəxsdə isə am not şəxs əvəzliyi ilə birləşərək ixtisar olunur, İ`m not — [aym not] şəklinə düşür.

***

Burada da sual formasında fel cümlənin əvvəlinə keçir.

Am İ a pupiı?                  Are we pupils?

Are you a pupil?          Are you pupiles?

Is he a pupil?                  Are they pupils?

Is she a pupil?

=======================================

Mən şagirdəm?              Biz şahirdik?

Sən şagirdsən?              Siz şagirdsiniz?

O, şahirdir?                   Onlar şagirddir(lər)?

***

4-cü dərs

to have (malik olmaq) feli

to have (malik olmaq) feli Azərbaycan dilinə “var” sözü kimi tərcümə olunur.

to have felini  indiki zamanda kitabı olmaq misalı ilə həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində sxem üzrə təsdiq, inkar və sual formalarında öyrənəcəyik.

*to have feli indiki zamanda have got kimi də işlənir: have = have got

Mənim kitabım var.    Bizim kitabımız var

Sənin kitabın var.    Sizin kitabınız var.

Onun kitabı var.       Onların kitabı var.

————————————————————-

have got a book.         We have got a book.

You have got a book.   =   You have got a book.

He has got a book.         They have got a book.

She has got a book.

————————————————————

have got — [həv  ɡɑːt| — malik olmaq

book — [bu:k] — kitab

*Hərfi olaraq aşağıdakı kimi tərcümə edilə bilər:

Mən kitaba malikəm.             Biz ktaba malikik.

Sən kitaba maliksən.              Siz kitaba maliksiniz.

O, kitaba malikdir.                  Onlar kitaba malikdir.

Göründüyü kimi, to have feli təkcə III şəxsin tək halında dəyişir (has şəklində işlənir), yerdə qalan hallarda məsdər halında olduğu şəkildə (have) qalır.

pen — [pen] — qələm

***

İnkar halda to have (got) feli inkar bildirən not [not] hissəciyi qəbul edir.

I have not got a pen.           We have not got a pen.

You haven`t got a pen.   =   You haven`t got a pen.

He has not got a pen.           They haven`t got a pen.

She hasn`t got a pen.

==========================================

Mənim qələmim yoxdur.      Bizim qələmimiz yoxdur.

Sənin qələmin yoxdur.          Sizin qələminiz yoxdur.

Onun qələmi yoxdur.            Onların qələmi yoxdur.

***

Sual formasında have got felindən have (has) cümlənin önünə keçir, got hissəciyi isə öz yerində qalır.

Have I got a bag?                          Have we got a bag?

Have you got a bag?         =          Have you got a bag?

Has he got a bag?                          Have they got a bag?

Has she got a bag?

====================================================

Mənim çantam var?                        Bizim çantamız var?

Sənin çantan var?                            Sizin çantanız var?

Onun çantası var?                            Onların çantasl var?

 

bag — [bəq] — çanta

***

***

5-ci dərs

to like (sevmək) feli

to like (sevmək) feli nəyisə bəyənmək, xoşlamaq mənasında işlədilir. Bu felin indiki zamanda şəxslər üzrə necə dəyişdiyinə baxaq:

I like fish.                                     We like fish.

You like fish.                =              You like fish.

He likes fish.                                  They like fish.

She likes fish.

fish — {fiş} — balıq

***

                                     Mən balıq xoşlayıram.                           Biz balıq xoşlayırıq.

Sən balıq xoşlayırsan.                           Siz balıq xoşlayırsınız.

O balıq xoşlayır.                                     Onlar balıq xoşlayırlar.

Göründüyü kimi, bu fel yalnız III şəxsin təkində dəyişir — —s şəkilçisim qəbul edir.

*İngilis dilində əksər fellər indiki zamanda şəxslər üzrə məhz bu şəkildə — yalnız III şəxsin təkində —s şəkilçisi əlavə etməklə dəyişir.

Bu felin sual cümləsində necə işləndiyinə baxaq:

Do I like fish?                                Do we like fish?

Do you like fish?            =              Do you like fish?

Does he like fish?                           Do they like fish?

  • Əvvəl öyrəndiyimiz fellərdən fərqli olaraq, to like feli (o cümlədən, əksər fellər) sual cümləsində özü önə keçmir. Bunun üçün do köməkçi felindən istifadə edilir. III şəxsin təkində felin qəbul etdiyi —s şəkilçisi də do köməkçi felinə qoşulur və does [daz] şəklinə düşür.

Inkar cümləsində də not inkar hissəciyinə do köməkçi feli qoşulur, əsas fel — like isə olduğu kimi qalır.

do not qısa şəkildə don`t [doont] kimi, does not isə doesn`t[daznt] kimi yazılır.

***

*İngilis dilində do köməkçi feli ilə yanaşı, etmək, yerinə yetirmək, məşğul olmaq mənasını verən do əsas fel də vardır. Bu fel də inkar sual cümlələrində do köməkçi feli ilə işlədilir. Aşağıdakı cümlənin (O, ev işləri görür — ev işləri ilə məşğuldur) sual və inkar formalarının misalında buna baxaq:

She do housework. /  Do she do housewor? / She do not do housevork.

hourse — [haus] — ev

work — [wə:k] — iş

hoursework — ev işi

***

Qafiyəli sözlərdən ibarət olan bu ifadəni («Boşqabda balıq») yadda saxlayaq: Fish on the dish.

dish — boşqab

on the — üstündə (burada: ichində mənasında)

Sosial şəbəkələrdə paylaşın:

Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *